آیت‌الله‌العظمی سید ابوالقاسم خویی

سید ابوالقاسم خویی (1277-1371 )

سید ابوالقاسم خویی از مشاهیر خوی

بخش دوم گزیده‌ای از کتاب مخطوط شرح حال آیة الله سید هاشم مرقاتی خویی (ره)

بخش دوم

گزیده‌ای از کتاب مخطوط شرح حال آیة الله سید هاشم مرقاتی خویی (ره)

به قلم آیة الله سید جعفر مرقاتی خویی(ره)

ملاقات آیة الله آقا میر هاشم با مراجع حوزه علمیه قم. حدود سال 1353هـ.ق آیة الله آقا میر هاشم به همراه فرزند خردسالش آقا میر جعفر قصد تشرف به مشهد مقدس را کرد و در این سفر ابتداء به زیارت حضرت معصومه –علیها السلام- نایل آمد و با اساطین و اکابر علمای حوزه علمیه قم از جمله آیات عظام آقایان حجت کوه کمری، سیدمحمدتقی خوانساری، سیدصدرالدین صدر و مؤسس حوزه شیخ عبدالکریم حائری یزدی –قدس الله اسرارهم– ملاقات نمود.

در جلسهای که بزرگان علماء و شخص حاج شیخ عبدالکریم حائری – قدس سره– حضور داشتند آقا میر هاشم آنان را مخاطب قرار می دهد و می گوید: «حضرات اجلّه علمای حوزه علمیه! من خودم را از لحاظ مراتب علمیه بالغ به رتبه اجتهاد و استنباط می دانم؛ مع الوصف احتمال می دهم که لَعَلَّ حُبّ نفس و حسن ظنّ به خویش واقع امر را بر مشتبه گرداند؛ از شما بزرگان علم استدعا دارم که با طرح مسائلی غامضه از ابواب فقه و علم اصول فقه فی المجلس از من اختبار و امتحان نمایید که آیا بالغ به درجه رفیعه اجتهاد و استباط در احکام شرعیه فرعیه هستم یا نه؟ و درصورتی که معلوم شود ادعای اجتهادم منبعث از حبّ نفس باشد حسب وظیفه شرعیه از مداخله در اموری که شئونات مجتهدین است خودداری خواهم نمود».

سپس با اصرار ایشان چند فرع مشکل از فقه و بعضی مبانی از علم اصول فقه مطرح شد و اختبار درخواستی ایشان به عمل آمد. در پایان مجلس حاضرین که به طور غالب از مجتهدین عظام بودند و شخص مرحوم حاج شیخ، بلوغ وی را به درجه اجتهاد استنباط مورد تصدیق قرار دادند و پس از آن مرحوم حائری اجازهای دایر بر اجتهاد مطلق برای ایشان صادر و ممهور نمود.

ملاقات با آیة العظمی صدر. مرحوم آیة الله سید جعفر مرقاتی می نویسد: « من در این سفر همراه والد بودم و با این که از لحاظ سنی در دوره صباوت و بیش از سه چهار سالی نداشتم مع الوصف بعضی وقایع آن سفر در ذهنم نقش بسته است؛ از جمله جلسه بازدید از مرحوم آیة الله سید صدرالدین صدر –قدس سره-». آیة الله صدر از خاندان بزرگ علمی و سیادت، انسانی بسیار مبادئ آداب و خلیقی بودند و به مرحوم آیة الله آقا میر هاشم بسیار احترام میگذاشتند. هنگامی که در جلسه ملاقات خادم برای پذیرایی سینی چای را آورد آیة الله صدر بلند شد و خودشان سینی را خدمت میهمان آوردند و تعارف کردند. این برخورد بزرگوارنه میزبان آیة الله آقا میرهاشم را تحت تأثیر قرار داد به طوری که در کتاب «وصلة سلاسل الاخیار» بدان متذکر میشود.

ملاقات آقا میرهاشم با آیة الله العظمی خویی –قدس سرهما-. آیة الله سید جعفر می نویسد: «گمان میکنم در این سفر بود که مرحوم والد با اعاظم علمای مشهد مقدس رضوی –علیه السلام- نیز ملاقاتهایی داشته است از جمله مرحوم حاج میر علی اکبر آقای خوئی –عطر مرقده– و فرزندش آیة الله العظمی سید ابوالقاسم خوئی از شاگردان ممتاز مرحومین نائینی و کمپانی اصفهانی که در آن زمان از مدرسین برجسته حوزه نجف به شمار میآمد و با نگارش اجود التقریرات آوازه علمی او حوزههای علوم دینی را فرا گرفته بود.»

شاید در ملاقات مشهد بود که آیة الله العظمی خویی به مراتب علمی آیة الله آقا میر هاشم واقف شده بود که در ملاقاتی در نجف الاشرف با فرزند آن مرحوم (یعنی آقا سید جعفر) به جایگاه علمی مترجم اذعان مینماید.

آیة الله سید جعفر می نویسد: «در ایامی که در نجف الاشرف مشرف بودم ساعات فراغتام را غالباً در محضر استاد بزرگوارم آقای خوئی –قدس سره- گذرانده و از افاضاتش بهرهمند میگشتم. روزی آقای حاج سید هادی خسروشاهی یکی از علمای تبریز ساکن طهران مهمان سیدنا الاستاذ بود، آقا به منظور حصول معارفه فیما بین، نگارنده را معرفی فرموده و از والدم نام بردند. آقا سید هادی در مقام استخبار گفت: آقا میر هاشم واعظ معروف را می فرمایید؟ آقای خوئی از تعبیر او درباره والد به قدری متغیر گردید که بدون مراعات جهات مهمان نوازی فرمودند: «آقای سید هادی از شما انتظار نداشتم از یک شخصیت ممتاز علمی که بالغ بر مرتبه اجتهاد و استنباط بودند به عنوان واعظ یاد کنید و با این تعبیر مکانت علمیه او را انکار نمایید.» آیة الله خویی (ره) در ادامه فرمودند: تعبیر واعظ به ایشان مانند تعبیر مقدس به محقق اردبیلی است.

آیة الله خویی در حفاظت و صیانت از حقوق علمی اشخاص صریح اللهجه بودند و در این گونه ملکات فاضله و خصال حمیده جداً از نوادر دهر به شمار می‌آمدند.

هیهات أن یأتی الزّمان بمثله         إنّ الزمان لمثله لعقیم

مرحوم آقا میر هاشم نیز در تألیفات خود از مکانت علمی آیة الله خویی تجلیل کرده و آینده درخشانی را برای معظم له پیشبینی نموده بود که این امر در مرجعیت عامه ایشان بعد از ارتحال آیة الله العظمی حکیم جامه عمل پوشید.

مذاق فقهی و اصولی آیه الله آقا میرهاشم. آن چه از مطالعه تألیفات فقهیه ایشان مانند طریقة الوسطی و مفتاح الکلام فی شرح شرایع الاسلام و مرقاة التقی فی شرح قضا عروة الوثقی و فقه القرآن و دیگر آثار به دست می‌آید که ایشان بر خلاف مشرب و مذاق اکثر علمای معاصرش در بلاد آذربایجان که هادوی مذاق بودند، در استباطات خود از رویه متقدمین پیروی می‌نموده است و به اصطلاح اصولی مذهب بود. عامل اصلی این گرایش حضور شاگردان مرحوم شیخ هادی طهرانی مانند شیخ مجید سیوانی و آقا میرزا صادقآقا تبریزی بودند که در تبریز و خوی مقلدینی داشتند.

از علمای خوی هم جمعی از تلامذه مرحوم شیخ هادی طهرانی به شمار می‌آمدند، مانند مرحوم شیخ آقا محله‌ای و حاج میر محمودآقا ساجدی. این مکتب در آن ایام آن چنان رواج یافته بود که کمتر کسی از علما جرأت مخالفت با آن را داشت. طرفداری از مکتب شیخ هادی طهرانی بین علما به حدی افراطگونه بود که از مرحوم شیخ عبدالله مامقاتی-قدس سره- که در آذربایجان مقلدینی داشت و مخالف مشی شیخ هادی بود نفی اجتهاد میکردند و یا شیخ آقا محله‌ای که عالمی باورع بود به مرحوم آیة الله سید جعفر مرقاتی میفرمود: «از کفایه آخوند خراسانی (که از اصولین بود) حتی کلمه مفرده‌ای نگذاشته و تماماً رد کرده‌ام.» و این شیوه برخورد ناشی از تعصب شاگردان شیخ هادی طهرانی بود که راه مبالغه، بلکه غلو را میپیمودند. این برخورد باعث گردیده بود که علمای مقابل هم در برخوردشان راه افراط را طی نمایند و تا مرحله تکفیر همدیگر پیش بروند و در نتیجه این تقابل صدمات جبران ناپذیری به ساحت تشیع وارد گردیده بود.

در چنین جو غالبی مرحوم آیة الله آقا میرهاشم تقریبا منفردا در مقابل چنین جریانی اظهار نظر مخالف می‌نمود و به اصطلاح خلاف جریان آب شنا و هواداران شیخ هادی طهرانی را علیه خود به موضعگیری وادار می‌کرد و شاید به همین علت بود که رابطه ایشان با آقا میرزا صادق مجتهد چندان گرم نبود.

نقدی از آیة الله سید جعفر مرقاتی. «اصولاً تعصب گرایی مانع از انکشاف حقایق می‌گردد. بر ارباب بصیرت و دقت پوشیده نیست که اگر علاقه‌مندان مکتبی در مسائل علمیه به مرتبه‌ای از تعصب برسند که آن مکتب را حق مطلق تلقی بکنند و هر نظریهای را که خلافش ابراز شود تخطئه نمایند بالطبع در محدوده افکار خود زندانی شده قدرت و تمکن ارتقا به معارف عالیه را نخواهند داشت و این گونه جمودها به طور یقینی مانع تکامل علوم و تعالی نظریات خواهد بود و لعل کریمه وَ فَوقَ کُلِّ ذِی عِلمٍ عَلِیمٌ (یوسف/76) خالی از اشعار و انتقاد از این گونه جمودها نباشد. آنان که در سیر فقهی شیعه مطالعاتی داشته‌ اند به این حقیقت واقف اند که تعصب افراطی تلامذه شیخ الطائفه طوسی -قدس الله نفسه- درباره نظریاتش سالها سیر فقهی شیعه را در حال رکود نگه داشت و علمای بعد از او مدتها مقلدین نظریات وی گردیدند و این جمود ضربه و صدمه بزرگی به جهان تشیع بود تا این که یکی از اساطین و اعاظم علمای شیعه به نام ابن ادریس حلی جرأت به خرج داد و نظریات شیخ را به زیر سؤال برد و به اصطلاح نقد علمی نمود و بعد از این سدشکنی، باب اجتهاد و استنباط به روی علمای متأخر مفتوح گردید. گمان می‌رود منشأ عمده در سعه دائره اختلافات در احکام فرعیه فقهیه، بلکه اصولیه و اعتقادیه بین اهل سنت و شیعه امامیه که کتابهای خلاف شیخ -قدس سره- و مختلف علامه –عطر مرقده- نمایانگر آن بوده، همین تعصبات افراطی بوده است که متأسفانه در غالب اعصار حاکم بر فِرَق مسلمین گردیده است.[1]

این قیبل تعصبات در ادوار مختلف به حدی می‌رسد که به جار الله زمخشری در تفسیر کشاف ابیات ذیل نسبت داده شده است:

إذا سَأَلوا عن مذهبی لم أبُح به           و أکتُمُهُ، کِتمانُهُ لی أسلَمُ

فإن حنفیًّا قلتُ قالوا بأنّنی           أبیحُ الطِّلاءَ و هو الشّرابُ المُحَرَّمُ

و إن مالکیًّا قلتُ قالوا بأنّنی       أبیحُ لَهم لَحمَ الکِلابِ و هُم هُم

و إن شافعیًّا قلتُ قالوا بأنّنی     أبیحُ نکاحَ البنتِ و البنتُ تَحرُمُ

ترجمه: هرگاه از مذهبم بپرسند آشکارش نمی‌کنم و آن را پنهان نگه می‌دارم چرا که پنهان کردنش سلامتم را بیشتر تأمین می‌کند.

اگر بگویم حنفی مذهبم گویند: جوشیده شراب را حلال می‌دانم در حالی که حرام است.

اگر بگویم مالکی مذهبم گویند: خوردن گوشت سگ را مجاز می‌دانم در حالی که آنان گوشت سگ را می‌خورند.

و اگر بگویم شافعی مذهبم گویند: من نکاح دختران را حلال کرده‌ام در حالی نکاح آنان حرام است.

 

عکسی از جد بزرگوار دکتر طه مرقاتی

 

تنظیم به قلم سید طه مرقاتی

 


[1] به نظر این جانب در دوره دوم فقه شیعه با تلاش و مجاهدت علمی شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی بنیان مستحکمی برای فقه شیعه امامیه نهاده شد و حوزه علمیه شیعه محل آمد و شد دانشمندان و طالبان علم از اقصی نقاط کشورهای اسلامی گشت و حوزه درس شیخ مفید و متعاقب آن سید مرتضی و شیخ طوسی مملو از محققان از اهل تسنن و تشیع شد. به طور طبیعی پس از کسب این موفقیت بزرگ، بسیار بعید به نظر میرسید که فقهاء دوره بعد، که عمدتا دستپرورده شیخ طوسی در حوزه نجف بودند بخواهند با تشکیک علمی، پایههای استوار فقه سامانیافته را متزلزل کنند، از این رو تلاشهای فقهاء پس از دوره دوم عمدتا به این مصروف شد که مبانی علمی این سه شخصیت تاثیرگذار را که در کتابهای متعدد آنان آمده بود، شرح و بسط دهند و در تعمیق و تبیین آنها بکوشند. مانند مرحوم قطب راوندی که کتاب «المعنی فی شرح النهایة» شیخ طوسی را نوشت. یا ابن برّاج جامع فقهی خود را به شیوه المبسوط شیخ نوشت و آن را «المهذّب» نامید؛ بنابراین نباید دوره سوم فقه شیعه را دوره رکود نامید، بلکه این دوره مکمل و مبین تلاشهای علمی دوره پیشین و در ماندگاری و تشخص یافتن فقه امامیه بسیار موثر بوده است. (ر.ک. به کتاب از سینه خاکریز تا بلندای تحقیق، گردآوری دکتر علی صادقزاده وایقان، ص 122 تا 130، نقد و بررسی کتاب تاریخ فقه و فقهاء، تألیف دکتر حبیب الله عظیمی، نوشته دکتر سید طه مرقاتی خویی).

بخش اول گزیده‌ای از کتاب مخطوط شرح حال آیة الله سید هاشم مرقاتی خویی (ره)

بخش اول

گزیده‌ای از کتاب مخطوط شرح حال آیة الله سید هاشم مرقاتی خویی (ره)

به قلم آیة الله سید جعفر مرقاتی خویی(ره)

آیة الله سید هاشم مرقاتی خویی در ماه رمضان سال 1295 هـ.ق در قریه کشکسرای در 3 فرسخی شهرستان مرند از پدری زاهد و عالم به نام حاج میر عبدالله تولد یافت. مردم آن قریه تاکنون قبر مرحوم حاج میر عبدالله را مورد تقدیس قرار میدهند. این سید بزرگوار اصالتاً از سادات ملکی طسوج بوده که در عنفوانجوانی مجبور به مهاجرت به کشکسرای گردید. جد اعلای آقا میر هاشم مرحوم آقا میر ملک بوده که مزار وی اینک در شهر طسوج مورد احترام اهالی آن دیار است. نام خانوادگی «مرقاتی» به جهت علاقه مترجَم به یکی از تألیفاتش به نام «مرقاة التقی فی شرح قضاء عروة الوثقی» بود که در دو مجلد نگارش یافته و جلد اول آن به چاپ رسیده است و جلد دوم به صورت مخطوط باقی مانده است. البته مرحوم آقا میر هاشم در ذیل تألیفات و مهرهای خود از نام فامیلی «الموسوی» استفاده و اَحیاناً واژگان «المرندی»، «الطسوجی» و «الخویی» را به آن اضافه میکرد. گفتنی است اغلب بنی اعمام مترجم به «موسوی ملکی» اشتهار دارند. تخلص آقا میر هاشم در اشعار عربی، فارسی و ترکی آذری خود «هاشم» یا «میر هاشم» بوده و بعضاً در مقام مطایبه کلماتی بدان میافزود. تسلط وی به شعر به سه زبان عربی، فارسی و ترکی به حّدی بود که در مواردی مبادرت به سرودن اشعار ترکیبی مینمود و گاهی مکاتبات عادی را به نظم در می‌آورد.

 

رضایت نامه.در گذشته مرسوم بود پایان هفته محصلین از ولیّ خودشان رضایت نامه‌ای دالّ بر رفتار مناسب در منزل دریافت و به ناظم یا مدیر مدرسه ارائه میکردند. روزی پسر سوم مترجم به نام «میر حسن» از پدرش مطالبه رضایت نامه میکند تا آن را به مدیر مدرسه به نام «آقا میرزا عباس مرتاض» از معلمین متدین شهر خوی و مرید مرحوم آقا میر هاشم تسلیم نماید ایشان در نهایت ظرافت و لطافت دو بیت ذیل را به عنوان رضایت نامه به مدیر ارسال میکند:

 

أنا راضٍ من ابنی الحسنِ      لا یامان دِینَه و لا تزنِ

 

من از پسرم حسن راضی هستم. به او ناسزا نگو و او را تنبیه نکن.

 

هاشم موسوی چنین گوید    نیه مسجد ده گئورمورم بَه سنی

 

هاشم موسوی چنین میگوید: چرا تو را در مسجد نمی بینم!؟

 

مناسب میدانم به بیتی از اشعار ترکیبی عربی- فارسی شریف الدین عثمان اشارهای داشته باشم.

 

القلبُ من شورِ عشقِ الیارِ شیداءٌ      و الاشکُ سیلاً علی الرّخسارِ پیداءٌ

 

شجره نامه. مرحوم آقا میر هاشم بنا بر نوشته خود در کتاب «وصلة سلاسل الأخیار إلی رواة الأخبار» با 23 واسطه به امام همام حضرت موسی بن جعفر- علیهما السلام- میرسد. ایشان شجره خود در کتاب مطبوعاش به نام «سرّ الأسرار فی مصائب الأبرار» به نظم کشیده است. در آن ابیات در مورد آینده فرزند ذکورش به نام «سید جعفر» که در آن زمان چهار ساله بود پیشبینی توفیقات در تحصیلات معارف اسلامی کرده است که در نوع خود اعجابانگیز است.

 

والدم عبدالله و جدّم محمد کش پدر      میر ملک از صلب اسماعیل کو باشد پسر

 

...

 

زادهی سید رضی او زادهی شاه چراغ[1]     احمد بن حضرت کاظم شهنشاه بشر

 

هاشم ناظم بُوَد فرزند دلبندش به نام جعفر[2] خوش منظر و خوش طینت والا گهر

 

مرحوم آیة الله سید جعفر مرقاتی خویی این پیشبینی را که بعد از فوت پدرش محقق و ایشان وارد تحصیل در مدرسه علوم دینی نمازی خوی میشود، با حدیث نبوی شریف قابل توجیه میداند که فرمود: اِتَّقوا فِراسَةَ المؤمنِ، فإنّهُ يَنظُرُ بنُورِ اللّهِ. (از تیزبینی مومن برحذر باش، که او همه چیز را با نور خداوند میبیند).

 

تحصیلات مترجَم. مرحوم آقا میر هاشم به طوری که از نوشتههایش مستفاد است برای کسب علم از بلاد مجاور محل تولد خود خارج نشده است. وی مقدمات اولیه علوم متعارف را در مرند و خوی آموخته و بقیه کتابهای معروف حوزوی را خود با جودت ذهنی و ذکاوت ذاتی که داشته مطالعه دقیق کرده و حتی بر آنها حاشیه نیز زده است مانند تعلیقیه بر فرائد الاصول (رسائل) شیخ انصاری.

 

آن مرحوم خود نقل می‌کرد: در اوایل جوانی که ناچار از آبیاری تاکستان در کشکسرای بودم در شب‌های مهتابی کتاب جواهر الکلام را مطالعه می‌کردم و با فهم مطالب آن اشتیاق و ولع‌ام مضاعف می‌گردید.

 

رویایی عجیب. آیة الله آقا میر هاشم نقل میکرد که در ابتدای شروع به مطالعه کتب علمی متنوع شبی در عالم رویا دیدم کأنّما در حمامی شرفیاب محضر امام حسن عسکری- صلوات الله علیه شدم و در کنار خزینه ایستاده ام. آن حضرت با دست مبارکشان از شانه من گرفته، داخل آب خزینه فرمودند و آب خزینه تا سینهام میرسید. سپس فرمودند: همین مقدار بس است، یا بیشتر فرو ببرمت؟ از خواب که بیدار شدم متعجب از این رویا بودم و تعبیر به افاضه خاصه مقام ولایت عظمی نمودم و از آن پس احوال خود را نسبت به فهم مسائل مشکله و مطالب غامضه دگرگون و متحول یافتم.

 

مرحوم آیة الله سید جعفر مرقاتی پس از نقل رویای فوق می نویسد: البته از ولع خاص و عشق مفرِط او به مطالعه و سعی وافی و پشتکار داشتن وی نباید چشمپوشی کرد. اصولاً تعمق او در حل مشکلات و معضِلات علمیه و مجاهدت فوق العادهاش در این باره خود از غرائب و نوادر است که با عنایات خاصه الهیه از آن برخوردار بوده است. این تلاش بیوقفه او را از نظر علمی به جایگاهی رسانید که اکابر عصرش مانند فقیه اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام سید محمد کاظم یزدی قدس سره صاحب عروة الوثقی با آن همه ورع و احتیاط یا شیخ الشریعه مشهور به شریعت اصفهانی و یا مدقّق کمنظیر آقا ضیاء عراقی و مرجع اعلای شیعیان آقا سید ابوالحسن اصفهانی زیدت درجاته و بالاخره مؤسس حوزه علمیه قم، آیة الله العظمی حائری یزدی اجازه اجتهاد وی را تصدیق نموده و عباراتی دال بر مجتهد بودنشان مرقوم داشته اند:

« فله العمل بما یستنبطه من الاحکام» یا «بل یحرم علیه التقلید»

 

   

 

 

 

 

بدون تردید رسیدن به این مقام علمی از غیر طریق عادی مصداق این حدیث شریف است که فرمود:

 

«أَلْعِلْمُ نُورٌ يَقْذِفُهُ اللّهُ فِى قَلْبِ مَنْ يَشآءُ»

 

دانش نوری است که خداوند آن را در قلب هر کس بخواهد میافکند

 

آیة الله سید جعفر مرقاتی مینویسد: «گمان میرود التزام والد مبرور به انجام نوافل بویژه نماز شب با جمیع آداب و تهجدهای شبانه و روزانهاش و مواظبت کامل بر اوراد و اذکار خاصّه بعضی ادعیه مأثوره و مداومتش به تلاوت قرآن کریم که مثل فرائض شرعیه به آنها عمل مینمود در نیل او به درجات رفیعه علمیه تأثیر کامل داشته است که توانسته راه چندساله را در ازمنه قلیله طی نموده و به زُروه علیا برسد».

تنظیم به قلم سید طه مرقاتی

-----------------------------------------------------------------------------------------

[1]. آیة الله سید جعفر مرقاتی در ذیل نام احمد بن موسی بن جعفر علیهما السلام معروف به شاه چراغ و مدفون در شیراز تحقیقی دقیق ارائه کرده است که علاوه بر تبیین جایگاه وی پاسخ شبهاتی را داده است که در کتاب عمدة الطالب فی أنساب آل ابی طالب الداودی الحسنی (متوفای 828 هـ) مذکور است.

 

[2]. مرحوم آیة الله سید جعفر مرقاتی خوی در سال 1348 هـ.ق متولد شده و اشعار فوق در سال 1352 هـ.ق چاپ شده است. اعجب این که مرحوم آقا میر هاشم در سفر سال 1351 هـ.ق به شهر مقدس مشهد که فرزندش سید جعفر به همراه او بود سفارش مهری را داده که معمولاً روحانیون چنین مهری را دارا هستند با عنوان «محمد جعفر الموسوی».


بالا